Son günlərdə ən çox eşitdiyimiz sözlərdən biri Metaverse-dür. Əslində bu sahədə uzun zamandır qığılcımlar olmasına baxmayaraq, Facebook-un adını Meta olaraq dəyişməsi bu sözü bir anda hamının dilinə saldı. Bəs Metaverse nədir, haradan çıxıb və həqiqətən həyatımızı dəyişəcəkmi?
Metaverse nədir?
Metaverse "meta" (ötəsi) və "universe" (kainat) sözlərinin birləşməsidir. Sadə dillə desək, internetin növbəti mərhələsidir: ekrandan baxdığımız internet əvəzinə içinə "girdiyimiz" internet.
Bu virtual dünyada insanlar avatarları ilə görüşür, işləyir, oyun oynayır, alış-veriş edir, konsertlərə gedir. Bütün bunlar üçölçülü məkanda, real vaxtda və bir-biri ilə əlaqəli platformalarda baş verir.
Haradan çıxıb?
Termini ilk dəfə yazıçı Neal Stephenson 1992-ci ildə "Snow Crash" romanında işlədib. Sonrakı illərdə ideya müxtəlif formalarda həyata keçdi:
- Second Life (2003) — insanların virtual həyat yaşadığı, torpaq alıb-satdığı ilk məşhur platforma;
- Minecraft və Roblox — milyonlarla uşağın birlikdə dünya qurduğu oyunlar;
- Fortnite — 2020-ci ildə Travis Scott-un oyundaxili virtual konsertini on milyonlarla insan izlədi;
- Decentraland və The Sandbox — blokçeyn üzərində virtual torpaq satan platformalar.
Yəni Metaverse yeni ideya deyil. Yeni olan böyük şirkətlərin bu ideyaya milyardlarla dollar yatırmağa başlamasıdır.
Facebook niyə adını dəyişdi?
28 oktyabr 2021-ci ildə Mark Zuckerberg şirkətin yeni adını — Meta-nı açıqladı. Məqsəd aydındır: "sosial şəbəkə şirkəti" imicindən çıxıb gələcəyin platformasını qurmaq. Şirkət Oculus virtual reallıq eynəklərini artıq bir neçə ildir istehsal edir və onların fikrincə Metaverse növbəti "smartfon anı" olacaq.
Bir məqamı da unutmayaq: Facebook son illərdə məlumat təhlükəsizliyi qalmaqalları ilə yadda qalıb — WhatsApp-ın məlumat paylaşımı hekayəsi bunlardan yalnız biridir. Ad dəyişikliyi həm də bu kölgədən uzaqlaşmaq cəhdi kimi qiymətləndirilir.
Metaverse hansı texnologiyalara söykənir?
- VR (virtual reallıq) — başa taxılan eynəklə tam virtual mühitə daxil olmaq;
- AR (artırılmış reallıq) — real dünyanın üzərinə rəqəmsal qat əlavə etmək;
- 3D qrafika və oyun mühərrikləri — Unreal Engine, Unity kimi;
- Blokçeyn və NFT — virtual əşyalara sahiblik hüququ;
- Sürətli internet — minlərlə insanın eyni virtual məkanda real vaxtda olması üçün.
Həyat tərzimizi necə dəyişə bilər?
İş. Video zənglər əvəzinə virtual ofis: həmkarlarının avatarları ilə eyni masa arxasında oturursan, lövhəyə birlikdə yazırsınız.
Təhsil. Tarix dərsində qədim Romanı gəzmək, biologiyada insan ürəyinin içinə "girmək" — öyrənmə daha canlı olacaq.
Alış-veriş. Paltarı almadan əvvəl avatarına geyindirmək, mebeli evinə yerləşdirib baxmaq.
Əyləncə. Dünyanın o biri başındakı konsertə evdən çıxmadan "getmək".
İqtisadiyyat. Virtual əşyalar, geyimlər və torpaqlar artıq real pulla alınıb-satılır. Yeni peşələr yaranır: 3D dizayner, virtual memar, avatar stilisti.
Risklər də az deyil
- Məxfilik. Virtual reallıq eynəkləri göz hərəkətlərini, səsi, hətta otağını izləyə bilər. Bu, bugünkü sosial şəbəkələrdən qat-qat çox məlumat deməkdir.
- Asılılıq. Real dünyadan qaçmaq daha da asanlaşır.
- İnhisar. Metaverse-i bir neçə nəhəng şirkət idarə edərsə, qaydaları da onlar yazacaq.
- Qiymət. Keyfiyyətli VR avadanlığı hələ də hər kəs üçün əlçatan deyil.
Bəs biz?
Azərbaycan üçün bu, həm risk, həm də fürsətdir. 3D dizayn, oyun inkişafı, VR/AR tətbiqləri bizdə hələ az inkişaf edib — deməli, rəqabət də azdır. Bu gün bu sahələri öyrənməyə başlayan gənc bir neçə ildən sonra çox axtarılan mütəxəssis ola bilər.
2026-dan baxanda
Bu yazını 2021-ci ilin noyabrında yazmışdım. Aradan keçən illər göstərdi ki, Metaverse gözlənildiyi qədər sürətlə gəlmədi. Meta virtual reallıq bölməsinə on milyardlarla dollar xərclədi, Apple 2024-cü ildə Vision Pro-nu satışa çıxardı, amma kütləvi keçid hələ baş vermədi. Texnologiya dünyasının diqqəti isə süni intellektə yönəldi.
Amma ideyanın özü ölmədi: virtual görüşlər, AR filtrləri, oyun dünyalarının daxili iqtisadiyyatı artıq gündəlik həyatımızın bir hissəsidir. Metaverse bir gecədə gəlmir — addım-addım, çox vaxt adını belə çəkmədən gəlir.
